मंसिर १४ काठमाडौं ।
कविराज शारदा के सी को सल्लाह र सुझाव यस्तो छ।ग्यास्ट्रिक बाट यसरी बच्न र उपचार गरि लाभ लिन सकिन्छ भन्नुभएको छ।
ग्यास्ट्रिक : कारण,लक्षण र पूर्ण आयुर्वेदिक समाधान –
ग्यास्ट्रिक (Gastritis/Hyperacidity)
आजकल सबै उमेर समूहमा देखिने सामान्य
तर दीर्घकालीन समस्या हो । गलत खानपान,
तनाव, अनियमित दिनचर्या र पाचनशक्ति
कमजोर हुनु यसको मुख्य कारण हुन् ।
आयुर्वेदमा ग्यास्ट्रिकलाई अम्लपित्त, अग्नि
मान्द्य (पाचन अग्निको कमजोरी) तथा
अजीर्ण सँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको
मानिन्छ।
ग्यास्ट्रिक के हो ? (What is Gastric ?
ग्यास्ट्रिक भनेको पेटमा अम्ल (acid)
अत्यधिक मात्रामा बन्ने र पेटको भित्तामा
जलन,सूजन वा पाचनमा असन्तुलन उत्पन्न
हुने अवस्था हो । यदि समयमै उपचार गरिएन
भने,यसले अल्सर,जीईआरडी (GERD),
अपच, ग्यास, छाती जलन आदि समस्या
निम्त्याउन सक्छ । आयुर्वेदिक दृष्टिले, यो
पित्त दोष वृद्धि र अग्नि (digestive fire)को
असन्तुलन हो ।
ग्यास्ट्रिक किन हुन्छ ?
आयुर्वेदका अनुसार मुख्य कारणहरू यस्ता छन्:-
(क) गलत खानपान
– धेरै मसालेदार, अमिलो र चिल्लो खाना
– तारे–तुल्य पदार्थ
– फास्ट–फूड, चिप्स, कोक–पेप्सी
– कफी, धेरै चिया
(ख) गलत दिनचर्या (Lifestyle –
Disorders)
– खाली पेट लामो समय बस्ने
– एकैपटक धेरै खाने
– ढिलो खाने र ढिलो सुत्ने
– रातभरी जागरण
(ग) मानसिक कारण (Mind–Gastric –
Connection)
– तनाव
– चिन्ता
– निराशा र बेचैनी
(घ) शारीरिक कारण
– पित्त दोषको वृद्धि
– पाचन अग्नि कमजोर (Agni –
Mandya)
– बढी मदिरापान
– धूम्रपान
ग्यास्ट्रिकका लक्षण (Major Symptoms)
-छाती वा घाँटीमा जलन
– पेट पोल्ने/दुख्ने
– ग्यास बढ्ने, डकार आउने
– मुखमा तीतो पानी वा अमिलो स्वाद
– खानापछि भारीपन
– वाकवाकी वा उल्टी अनुहार रातो हुने
(पित्त वृद्धि)
-अत्यधिक तिर्खा लाग्ने ।
आयुर्वेदिक उपचार (Ayurvedic –
Treatment)
आयुर्वेद अनुसार उपचार ३ भागमा हुन्छः
(१) आहार (Diet), (२) विहार (Lifestyle),
(३) औषधि (Medicines)
(क) घरेलु उपाय (Highly Effective –
Home Remedies)
जिरा पानी (Cumin Water)
जिरा उमालेको पानी दिनमा २–३ पटक
पिउँदा अम्लता कम हुन्छ, पाचन अग्नि
बलियो हुन्छ।
तुलसी + अदुवा पानी
३–४ तुलसी पात + सानो अदुवा उमालेर
पिउँदा
👉 ग्यास कम
👉 पेटको जलन शान्त
👉 पाचन सुधार
धनिया पानी
धनिया दाना बिहान खाली पेट पिउँदा
अम्लपित्तमा धेरै लाभ ।
लस्सी (Buttermilk)
पानी मिसाएर बनाइएको लस्सी
👉 पाचन सहज
👉 अम्लता नियन्त्रण
(ख) आयुर्वेदिक औषधिहरू (With –
Doctor’s Guidance)
Avipattikar Churna को प्रयोगले
– पित्त शान्त र acidity कम गराउँछ।
Triphala Churna को प्रयोगले
– पाचन सुधार गर्छ।
Kamdudha Ras – पेट जलन शान्त पार्ने
Sutshekhar Ras-Hyperacidity उपचार
Amlapittantak Yog – अम्लपित्तको मुख्य
औषधि
Giloy / Guduchi – detoxifier, पाचन
अग्नि संतुलित
Aloe Vera Juice – पेट चिसो राख्ने नोट: यी औषधि वैद्य/विशेषज्ञको सल्लाहबिना
नियमित प्रयोग नगर्नु ।
खानपान र दिनचर्या (Diet & Lifestyle)
खानु पर्ने खानेकुराहरु (Recommended Foods)
खिचडी,दलिया,भात-दाल,लौका, तोरी,
सिमी,घिरौंला,सुप (veg soup),पपीता, केरा
मनतातो पानी, सानो-सानो मात्रा धेरै पटक
भोजन गर्नु ।
नखानु पर्ने खानेकुरा (Avoid Foods)
मसालेदार, अमिलो, चिल्लो खाना, तारेका
खाद्य पदार्थ कफी,धेरै चिया,मदिरा, धूम्रपान,
कोक-पेप्सी,इनर्जी ड्रिंक,राति ९ बजेपछि
नखाने
योग र प्राणायाम (Yoga & Pranayama)
– अत्यन्त प्रभावकारी आसन
– वज्रासन – खाना पछि १० – १५ मिनेट
– पवनमुक्तासन – ग्यास हटाउँछ
– भुजंगासन – पाचन सुधार
प्राणायाम
– अनुलोम – विलोम
– शीतली
– शीतकारी
यसो गर्नाले पित्त कम,मन शान्त र पाचन सुधारमा उपयोगी हुन्छ।
दीर्घकालीन रोकथाम (Long-term Prevention)
बिहान मनतातो पानी पिउने, समयबलमा
भोजन गर्ने,तनाव कम गर्न ध्यान गर्ने, गहिरो
सास फेर्न अभ्यास गर्ने,सुत्ने र उठ्ने समय
निश्चित गर्ने ।
निष्कर्ष
ग्यास्ट्रिक कुनै सामान्य समस्या जस्तो
देखिए पनि,समयमै ध्यान नदिँदा ठूलो
समस्या बन्न सक्छ । आयुर्वेदले यसको मूल
कारण-पित्त असन्तुलन,कमजोर पाचन अग्नि
र गलत खानपानलाई सुधारेर स्थायी
समाधान दिन्छ । सही भोजन,सही दिनचर्या र
सही घरेलु उपाय अपनाएमा ग्यास्ट्रिक पूर्ण
रूपमा नियन्त्रणमा आउन सक्छ ।
स्रोत – सवितुर खवर सँग को कुराकानीमा ।
